नेपाली कांग्रेस आज केवल सांगठनिक चुनौतीको सामना गरिरहेको छैन।
यो पार्टी नेतृत्वको वैधता, निर्णय प्रक्रियाको लोकतान्त्रिकता, र संस्थागत विश्वसनीयता सम्बन्धी गम्भीर संकटको मोडमा आइपुगेको छ।
कार्यकर्ता र आम मतदाताको अपेक्षाविपरीत महाधिवेशन अनिश्चितकालका लागि स्थगन हुनु, निर्वाचित दुई महामन्त्रीद्वारा प्रस्तुत सुधार प्रस्तावलाई संवादविनै अस्वीकार गरिनु, तथा निर्णय शक्ति सीमित घेराभित्र केन्द्रित भइरहनुले पार्टीभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र नै संकटमा परेको स्पष्ट संकेत गर्छ।
यो अवस्था सामान्य आन्तरिक असहमति मात्र होइन।
यसले नेपाली कांग्रेसको संवैधानिक मूल्य–मान्यताप्रतिको प्रतिबद्धता कति व्यवहारिक छ भन्ने गम्भीर परीक्षण गरिरहेको छ।
संस्थागत दलमा व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्व : लोकतान्त्रिक विचलनको संकेत
राजनीतिक दल लोकतान्त्रिक संस्थाहरू हुन्, जहाँ निर्णय प्रक्रिया विधान, परम्परा र सामूहिक उत्तरदायित्वबाट निर्देशित हुन्छ।
तर पछिल्लो अभ्यासले नेपाली कांग्रेस संस्थागत नेतृत्वबाट क्रमशः व्यक्तिकेन्द्रित संरचनातर्फ सर्दै गएको संकेत गर्छ।
महाधिवेशनजस्तो पार्टीको सर्वोच्च निकायलाई अनिश्चित बनाइराख्नु,
र निर्वाचित पदाधिकारीका प्रस्तावहरूलाई औपचारिक बहससमेत नगरी खारेज गर्नु
दलभित्र checks and balances कमजोर हुँदै गएको स्पष्ट प्रमाण हो। लोकतन्त्रमा स्थायित्व नेतृत्वको दीर्घकालीन पकडबाट होइन,
पारदर्शी प्रक्रिया, वैधानिक निरन्तरता र उत्तरदायित्वबाट सुनिश्चित हुन्छ।
शेरबहादुर देउवा : कार्यकारी शक्ति कि अभिभावकीय दायित्व?
शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक अनुभव, संघर्ष र संवैधानिक हैसियत अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर वर्तमान सन्दर्भमा उहाँको भूमिकालाई
कार्यकारी नेतृत्वको सीमाभन्दा माथि उठेर अभिभावकीय जिम्मेवारीका रूपमा मूल्यांकन गर्नु अपरिहार्य छ।
लोकतान्त्रिक दलमा वरिष्ठ नेताको मुख्य दायित्व पद जोगाउनु होइन,
नेतृत्व हस्तान्तरणलाई सहज, सुरक्षित र विधानसम्मत बनाउनु हो।
यदि शक्ति सन्तुलनलाई कृत्रिम रूपमा नियन्त्रण गरिराख्ने अभ्यास निरन्तर रह्यो भने यसले पार्टीलाई अल्पकालीन रूपमा स्थिर देखाउन सक्छ, तर दीर्घकालमा संस्थागत क्षय (Institutional Erosion) लाई तीव्र बनाउनेछ।
नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतना र पुरानो संरचनाको टकराव
देशभर विकसित हुँदै गएको नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतना—Gen-G—
अब केवल नारामा सीमित छैन।
यस पुस्ताले पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नेतृत्व परिवर्तनलाई
लोकतान्त्रिक अधिकारका रूपमा अघि सारिरहेको छ।
तर नेपाली कांग्रेसको वर्तमान संरचना यो चेतनासँग सामञ्जस्य मिलाउन अझै पनि असफल देखिन्छ। नयाँ विचारलाई अस्थिरता ठान्ने,
र आलोचनालाई विद्रोहका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्तिले दललाई क्रमशः राजनीतिक अप्रासंगिकतातर्फ धकेलिरहेको छ।
समाधानको मार्ग : सुधारबिना स्थायित्व सम्भव छैन
नेपाली कांग्रेसको वर्तमान संकटको समाधान
व्यक्तिगत समझदारी वा अस्थायी शक्ति सन्तुलनमा होइन,
संस्थागत र संरचनात्मक सुधारमा निहित छ। यसका लागि—
महाधिवेशन समयमै सम्पन्न गरिनुपर्छ
– यो केवल सांगठनिक आवश्यकता होइन, कानुनी र नैतिक दायित्व पनि हो।
आन्तरिक लोकतन्त्र पुनर्स्थापित गर्नुपर्छ
– निर्वाचित पदाधिकारीका प्रस्तावलाई औपचारिक बहस र निर्णय प्रक्रियामा ल्याइनुपर्छ।
पुस्तान्तरण विधानअनुसार अघि बढाइनुपर्छ
– यो जोखिम होइन, दीर्घकालीन स्थायित्वको आधार हो।
वरिष्ठ नेतृत्वले अभिभावकीय भूमिका स्वीकार्नुपर्छ
– शक्ति नियन्त्रण होइन, राजनीतिक संस्कार र उत्तरदायित्व हस्तान्तरण प्राथमिकता हुनुपर्छ।
निष्कर्ष : पार्टी सुधार कि लोकतान्त्रिक अवसान?
नेपाली कांग्रेस आज एक ऐतिहासिक निर्णयको चौराहामा उभिएको छ।
यदि यसले आत्ममूल्यांकन गर्दै
संवैधानिक मूल्य, आन्तरिक लोकतन्त्र र राजनीतिक उत्तरदायित्वलाई
पुनः केन्द्रमा राख्न सक्यो भने कांग्रेस अझै पनि नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको विश्वसनीय स्तम्भ बन्न सक्छ। तर यदि वर्तमान नेतृत्व संकटलाई सामान्य आन्तरिक मतभेदका रूपमा टारिरहियो भने नेपाली कांग्रेसको संकट पार्टीभित्र सीमित रहने छैन; यो नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणालीमाथिकै गम्भीर प्रश्न बन्ने छ !
